Erzurum’un asırlık miraslarından biri olan Gümrük Hanı, yakın tarihin acı izlerini yaşatacak anlamlı bir dönüşümle yeniden hayat buluyor. 1726 yılında Osmanlı döneminde inşa edilen yapı, “Ermeni Mezalim Müzesi ve Bilgilendirme Merkezi” olarak hizmet vermeye hazırlanıyor.
Yeğen Ağa Mahallesi’nde yer alan, kesme taş işçiliği ve sivri kemerli mimarisiyle dikkat çeken tarihi han, bir zamanlar İran üzerinden gelen kervanların ilk durağı ve gümrük işlemlerinin yapıldığı önemli bir ticaret merkeziydi. Hacı Derviş İbrahim Ağa tarafından yaptırılan Gümrük Hanı, zamanla işlevini yitirerek uzun süre atıl kaldı. 2005-2006 yıllarında Vakıflar Bölge Müdürlüğü tarafından restore edilen yapı, son yıllarda ise mermer atölyesi olarak kullanılıyordu.
Maziden Gelen Tanıklık, Müzeye Dönüşüyor
Gümrük Hanı, şimdi Erzurum’un hafızasında derin izler bırakan 1915 olaylarının ve Ermeni çetelerinin gerçekleştirdiği mezalimlerin anlatılacağı bir müze olarak yeniden tasarlanıyor. Şehir ve Kültür Araştırmaları Derneği’nin öncülüğünde ve Erzurum halkının destekleriyle yürütülen bu projede, hanın tarihi dokusu korunarak içerik bakımından zengin bir müze konsepti geliştiriliyor.
ŞEHİRDER Başkanı Uğur Aksu, Azerbaycan Kars Başkonsolosluğu ile yapılan iş birliği ve yerel yöneticilerin desteğiyle projenin hız kazandığını belirtti. Aksu, “Gümrük Hanı, geçmişte Erzurum’da Ermeni mezalimlerinin yaşandığı bölgelerden birinde yer alıyor. Tarihi kanıtlarıyla bu alanın, müze olarak değerlendirilmesi kararı alındı. Ortak Erzurum bilinciyle yola çıktık, sadece koordinasyonu üstlendik. Tam destekle tefrişata kadar geldik,” dedi.
Sadece Müze Değil, Aynı Zamanda Bir Bilinç Merkezi
Gümrük Hanı içerisinde; 13 oda, geniş bir avlu, konferans ve söyleşi salonları, sanat galerisi, Karabağ ve Hocalı’da yaşananlarla ilgili anlatım alanları ve zengin bir kütüphane yer alacak. İlk iki oda, Erzurum’un milli mücadelesindeki rolünü anlatmak adına Kazım Karabekir Paşa’ya ayrıldı. Ayrıca Ermeni mezalim merkezlerini gösteren özel bölümler, sanatsal üretim alanları ve öğrencilere yönelik bilgilendirme düzenekleri de kurulacak.
Yunus İnce, Dernek Yönetim Kurulu Üyesi ve tarih öğretmeni olarak yaptığı açıklamada, “Evliya Çelebi’nin bir dönem defterdarlık yaptığı bu han, geçmişte ekonomik bir merkezdi. Şimdi ise tarihi sorumluluğunu kültürel bir hafızaya dönüştürüyoruz,” diye konuştu.
Aksu: "Nefret Değil, Hafıza Tazelemek İçin"
Uğur Aksu, bu müzenin amacının bir millete yönelik düşmanlık değil, yaşanan tarihî gerçekleri gelecek kuşaklara aktarmak olduğunu şu sözlerle ifade etti: “Bu müzeyi kurarken asla bir nefret duygusuyla değil, toplumsal hafızayı tazelemek niyetiyle hareket ettik. 1915 sonrası Erzurum’da yaşanan trajediler, Erzurum Kongresi'nin ruhuyla birlikte yeniden hatırlanmalı ve nesilden nesile aktarılmalıdır.”
Projenin tefrişatının 2025 yılı Aralık ayında tamamlanması ve halkın ziyaretine açılması bekleniyor. Gümrük Hanı, bir yandan tarihsel acıların anısını yaşatacak, diğer yandan da eğitim, kültür ve farkındalık merkezi olarak Erzurum’un kültürel haritasına değer katacak.
